کتابخانه مجازی سلامت بانوان به مناسبت هفته ملی سلامت بانوان ایرانی

سلامت بانوان و تاب‌آوری خانواده

اهمیت موضوع:

سلامت زنان باید در چارچوب دوره زندگی و در ارتباط با سلامت خانواده دیده شود. زنان در بسیاری از خانواده‌ها هم‌ زمان نقش‌های مراقبتی، شغلی و خانوادگی دارند.  سلامت و توانمندی زنان از مؤلفه‌های مهم سلامت خانواده و جامعه است و می‌تواند در ظرفیت خانواده‌ها برای سازگاری با فشارها و بحران‌ها نقش داشته باشد. نقش آنان در مراقبت، تربیت نسل آینده، مدیریت منابع، ایجاد پیوندهای اجتماعی، انتقال ارزش‌ها و حمایت عاطفی، زنان را به یکی از عوامل مهم سازگاری خانواده با بحران‌ها تبدیل کرده است. با این حال، تاب‌آوری زنان نباید به معنای تحمیل مسئولیت بیشتر بر آنان تلقی شود. تاب‌آوری واقعی زمانی شکل می‌گیرد که زنان از سلامت، آموزش، امنیت اقتصادی، حمایت اجتماعی و مشارکت عادلانه سایر اعضای خانواده برخوردار باشند. از این منظر، سرمایه‌گذاری در توانمندسازی زنان، تنها حمایت از زنان نیست؛ بلکه سرمایه‌گذاری مستقیم در تاب‌آوری خانواده، سلامت نسل آینده و تاب‌آوری اجتماعی و ملی کشور است.

زنان در بسیاری از خانواده‌ها هم‌زمان نقش‌های مراقبتی، شغلی و خانوادگی دارند. WHO گزارش کرده است که زنان حدود ۷۶ درصد کار مراقبتی بدون مزد را در جهان انجام می‌دهند و در سال ۲۰۲۳، حدود ۷۰۸ میلیون زن به دلیل مسئولیت‌های مراقبتی خارج از نیروی کار بوده‌اند. این بار مراقبتی می‌تواند فرصت فعالیت اقتصادی، استراحت، فعالیت بدنی، دریافت خدمات سلامت و مشارکت اجتماعی را محدود کند. از  این منظر، سلامت زن و تاب‌آوری خانواده دو هدف به‌هم‌ پیوسته‌اند، اما راه‌حل آن افزایش وظایف زن نیست؛ بلکه حمایت از زن و خانواده و توزیع منصفانه مسئولیت‌ ها است.

تاب‌آوری از نگاه سلامت

تاب‌آوری خانوادگی شامل توانایی خانواده برای حفظ عملکرد، سازگاری با تغییرات و استفاده از منابع حمایتی در شرایط فشار است. در سطح سلامت، دسترسی به مراقبت اولیه، کنترل بیماری‌های غیرواگیر، سلامت روان، پیشگیری از خشونت، شبکه حمایت اجتماعی و مهارت حل مسئله اهمیت دارند. برنامه‌های دانشگاهی بهتر است به جای پیام‌های کلی از  پیام‌هایی مانند: برای مراقبت از دیگران، مراقبت از خود را به تعویق نیندازید و »تقسیم مسئولیت مراقبتی، یک اقدام سلامت ‌محور است« را ترویج کنند.

زنان و تاب‌آوری سلامت خانواده

در بسیاری از جوامع، زنان نقش مهمی در تصمیم‌گیری‌ها و رفتارهای مرتبط با سلامت خانواده از جمله: تغذیه خانواده، پیگیری واکسیناسیون و مراقبت کودکان، مراجعه برای درمان، مراقبت از سالمندان، مراقبت از بیماران، پیگیری مصرف دارو، توجه به سلامت روان اعضای خانواده دارند. البته یک خانواده تاب‌آور خانواده‌ای است که سلامت اعضای خود را یک مسئولیت مشترک می‌داند. اختصاص زمان منظم برای مراقبت پیشگیرانه زن، حمایت از فعالیت بدنی، تغذیه سالم، خواب کافی، گفت‌وگوی سالم، کمک‌گرفتن در زمان نیاز و تقسیم مسئولیت‌های مراقبتی از اقدامات کم‌ هزینه و قابل اجرا هستند.

  زنان و مراقبت غیررسمی

زنان در بسیاری از جوامع سهم بزرگی از مراقبت از کودکان، سالمندان و بیماران را بر عهده دارند؛ اما این نقش می‌تواند هم یک منبع تاب‌آوری خانواده و هم در صورت نبود حمایت، عامل فرسودگی و آسیب‌پذیری خود زنان باشد.

زنان و تاب‌آوری اقتصادی خانواده

در بحران‌های اقتصادی و اجتماعی، زنان ممکن است به‌دلیل مسئولیت‌های بیشتر در حوزه مراقبت بدون مزد و محدودیت دسترسی به منابع اقتصادی، در معرض آسیب‌پذیری بیشتری قرار گیرند. نظام‌های حمایت اجتماعی حساس به جنسیت می‌توانند در کاهش این آسیب‌پذیری و افزایش ظرفیت زنان برای مواجهه با شوک‌ها نقش داشته باشند. زنان می‌توانند از طریق موارد زیر به تاب‌آوری اقتصادی خانواده کمک کنند: مدیریت هزینه‌ها، اولویت‌بندی نیازها، کاهش هزینه‌های غیرضروری، برنامه‌ریزی مالی، پس‌انداز، تنوع‌بخشی به منابع درآمد، کسب مهارت ‌های اقتصادی، مشارکت در فعالیت‌های درآمدزا. اما نباید تاب‌آوری اقتصادی خانواده به معنای افزایش بار مسئولیت زنان باشد. اگر زن هم‌زمان مسئول: درآمدزایی، امور خانه، مراقبت از کودک؛ سالمند و بیمار باشد، بدون آنکه از حمایت خانواده و سیاست‌های اجتماعی برخوردار باشد، ممکن است خود او دچار فرسودگی شود.

 زنان و سرمایه اجتماعی خانواده

یکی از مهم‌ترین مفاهیم مرتبط با تاب‌آوری، سرمایه اجتماعی است. سرمایه اجتماعی شامل: اعتماد، مشارکت، روابط اجتماعی، شبکه‌های حمایتی و احساس تعلق و همکاری است. زنان اغلب در ایجاد و حفظ شبکه‌های حمایتی خانواده نقش مهمی دارند؛ از جمله ارتباط با خویشاوندان، همسایگان، دوستان، مدرسه، مراکز سلامت، گروه‌های اجتماعی و سازمان‌های محلی. این شبکه‌ها در زمان بحران می‌توانند به یک منبع واقعی تاب‌آوری تبدیل شوند. بنابراین، خانواده‌ای که شبکه ارتباطی و حمایتی قوی‌تری دارد، در بحران تنها نمی‌ماند.

زنان و تاب‌آوری نسل آینده

یکی از مهم‌ترین سرمایه‌گذاری‌های هر کشور، تربیت نسل تاب‌آور است. خانواده، نخستین محیط یادگیری کودک است و کودکان در خانواده می‌آموزند که چگونه با شکست روبه‌رو شوند، احساسات خود را مدیریت کنند، مسئله حل کنند، کمک بخواهند، با دیگران همکاری کنند، مسئولیت‌پذیر باشند و امید خود را حفظ کنند.

بنابراین نقش زنان در تربیت فرزندان، تنها یک نقش خانوادگی نیست؛ بلکه دارای پیامدهای بلندمدت اجتماعی و ملی است. می‌توان گفت محیط خانوادگی حمایتگر و الگوهای سالم تعامل والدین با کودک می‌توانند به شکل‌گیری ظرفیت‌های مقابله‌ای و سازگاری بهتر کودکان کمک کنند.

زنان و تاب‌آوری در بحران‌ها

بحران‌های بهداشتی، اقتصادی، بلایای طبیعی، درگیری‌ها و جابه‌جایی جمعیت می‌توانند نیازهای مراقبتی و آسیب‌پذیری اجتماعی را افزایش دهند و بر دسترسی زنان به خدمات، درآمد و حمایت اجتماعی اثر بگذارند. در چنین شرایطی زنان اغلب بخش مهمی از «پاسخ پنهان خانواده» را تشکیل می‌دهند. حمایت از زنان، بخشی از آمادگی کشور برای بحران یعنی برنامه‌های آمادگی و پاسخ به بحران باید شاخص‌هایی مانند: سلامت زنان، مراقبان خانوادگی، زنان سرپرست خانوار، دسترسی به خدمات مادر و کودک، سلامت روان و حمایت اجتماعی را به ‌عنوان اجزای تاب‌آوری در نظر بگیرند.

زنان و امنیت روانی و عاطفی خانواده

یکی از پایه‌های مهم تاب‌آوری، امنیت روانی اعضای خانواده است. تاب‌آوری خانواده فقط به درآمد و امکانات مالی وابسته نیست. خانواده‌ ها برای عبور از بحران نیازمند: احساس تعلق، حمایت عاطفی، امید، اعتماد، ارتباط مؤثر، همدلی و توانایی حل مسئله هستند. زنان در بسیاری از خانواده‌ها نقش مهمی در ایجاد و حفظ این منابع روانی و عاطفی دارند.

زنان و مدیریت بحران‌های خانوادگی

در بحران‌هایی مانند: بیماری شدید یکی از اعضا، بیکاری، کاهش درآمد، فوت یکی از اعضای خانواده، اعتیاد، سالمندی والدین، مهاجرت، بلایای طبیعی، خانواده نیازمند بازتعریف نقش‌ها و ایجاد نظم جدید است. تاب‌آوری یک ویژگی ثابت و ذاتی نیست، بلکه فرایندی است که از تعامل میان منابع فردی، روابط خانوادگی، حمایت اجتماعی و محیط اجتماعی شکل می‌گیرد. بنابراین زن می‌تواند یکی از تسهیل‌کنندگان مهم فرایند تاب‌آوری خانواده باشد؛ نه اینکه مسئولیت تاب‌آور کردن خانواده به تنهایی بر دوش او گذاشته شود.

۵ پیام کوتاه شبکه‌های اجتماعی

• زن سالم، پشتوانه خانواده سالم است.
• از کسی که از همه مراقبت می‌کند، مراقبت کنیم.
• تاب‌آوری یعنی حمایت، نه تحمل بی‌پایان فشار.
• سلامت روان زن، بخشی از سلامت خانواده است.
• مسئولیت مراقبت از خانواده، مسئولیت همه اعضای خانواده است.